تا حالا شده بعد از یک روز طولانی ایستادن یا یک تمرین سنگین ورزشی، احساس سنگینی در کیسه بیضه داشته باشید؟ انگار که یک وزنه کوچک به شما آویزان شده است. یا شاید ماههاست برای بچهدار شدن تلاش میکنید اما موفق نمی شوید. در این صورت بهتر است اطلاعاتی در مورد شایعترین، اما قابلدرمانترین علت ناباروری مردان که واریکوسل است داشته باشید و برای چکاپ به پزشک اورولوژیست مراجعه کنید.
بیشتر بدانید: همهچیز درباره آزمایش اسپرم: روش انجام، آمادگیها، تفسیر نتایج، هزینه و امکان تست در خانه
واریکوسل دقیقاً چیست؟
تصور کنید در بزرگراهی هستید که ماشینها باید به سرعت عبور کنند، اما ناگهان یک تصادف باعث میشود همه ترمز بزنند و شاهد کیلومترها ترافیک باشیم. واریکوسل دقیقاً همین اتفاق در سیستم خونرسانی بیضههاست.
بیضههای مردان برای عملکرد صحیح نیاز دارند که خون اکسیژندار واردشان شود و خون مصرفشده (دیاکسید کربندار) از طریق سیاهرگها خارج شود. در حالت عادی، دریچههایی یکطرفه در این سیاهرگها وجود دارد که اجازه نمیدهند خون به عقب برگردد. اما در واریکوسل، این دریچهها خراب میشوند. نتیجه؟ خون به جای بالا رفتن به سمت قلب، در سیاهرگهای بیضه (شبکه پامپینیفرم) تجمع میکند، باد میکند و پیچدرپیچ میشود.
چرا واریکوسل قاتل اسپرم است؟
شاید بپرسید: “خب چند تا رگ گشاد شده، چه ربطی به بچهدار شدن دارد؟” پاسخ به “دمای بیضه” مربوط می شود.
بیضهها بیرون از بدن قرار دارند چون فرایند تولید اسپرم برای کارکرد بهینه نیاز دارد دمایش حدود ۲ تا ۳ درجه سانتیگراد خنکتر از دمای مرکزی بدن (۳۷ درجه) باشد. تجمع خون باعث افزایش دمای بیضه میشود. این گرما سه ضربه کاری به سیستم باروری میزند:
- کاهش تعداد: تولید اسپرم در گرما کند میشود.
- کاهش تحرک: تحرک اسپرم ها کاهش می یابد.
- آسیب DNA: و از همه مهمتر، حرارت و استرس اکسیداتیو باعث شکست DNA اسپرم (Fragmentation) میشود. یعنی حتی اگر لقاح صورت گیرد، احتمال سقط جنین بالاست.
بیشتر بدانید: طول عمر اسپرم: همه چیز درباره حیات و بقای اسپرم در بدن
علائم خاموش واریکوسل
واریکوسل دارای درجه بندی های بالینی است و علایم آن واضح نیستند. بسیاری از آقایان تا زمانی که برای چکاپ ناباروری مراجعه نکنند، روحشان هم خبر ندارد که واریکوسل دارند. اما علایمی که نشان دهنده یک واریکوسل است می توانند موارد زیر باشد:
۱. درد مبهم و تیرکشنده
این درد معمولاً صبحها نیست، اما با گذشت روز و ایستادن زیاد، بدتر میشود. وقتی دراز میکشید، درد آرام میشود چون خون راحتتر تخلیه میشود. درد معمولاً تیز نیست، بلکه حس “سنگینی” و “کشش” دارد.
۲. تفاوت سایز بیضهها (آتروفی)
اگر واریکوسل درمان نشود، بیضه سمت درگیر (که در ۹۰ درصد موارد بیضه چپ است) به مرور کوچک و نرم میشود. چرا چپ؟ چون سیاهرگ بیضه چپ با زاویهای قائم به ورید کلیه میریزد و فشار هیدرواستاتیک در آن بیشتر است، درست مثل لولهای که مسیری سربالایی و سخت دارد.
۳. توده قابل لمس
در موارد پیشرفته، میتوانید رگهای متورم را زیر پوست کیسه بیضه لمس کنید.
درجهبندی واریکوسل
پزشکان برای اینکه بتوانند درمان موثری برای واریکوسل داشته باشند، واریکوسل را گریدبندی (Grade) میکنند. این کار معمولاً با معاینه فیزیکی و مانور والسالوا (زور زدن مثل حالت اجابت مزاج) انجام میشود:
- گرید ۱ (خفیف): فقط وقتی زور میزنید، پزشک میتواند رگها را لمس کند. در حالت عادی چیزی معلوم نیست.
- گرید ۲ (متوسط): بدون زور زدن هم قابل لمس است، اما با چشم دیده نمیشود.
- گرید ۳ (شدید): رگهای متورم حتی از فاصله دور و بدون لمس کردن، مثل یک برجستگی روی بیضه دیده میشوند.
نکته مهم: لزوماً گرید ۳ خطرناکتر از گرید ۱ برای ناباروری نیست. گاهی یک واریکوسل کوچک میتواند آسیب بزرگی بزند و برعکس. همه چیز به آنالیز اسپرم وابسته است.
تشخیص واریکوسل
اگرچه معاینه اورولوژیست برای تشخیص واریکوسل حیاتی است، اما استاندارد طلایی تشخیص، سونوگرافی داپلر رنگی است. سونوگرافی داپلر رنگی جریان خون را نشان میدهد. در سونوگرافی، پزشک قطر وریدهای بیضه را اندازه میگیرد. اگر قطر رگها بیشتر از ۳ میلیمتر باشد و هنگام زور زدن جریان خون برگشتی (Reflux) دیده شود، تشخیص واریکوسل قطعی است.
بیشتر بدانید: داروهای مضر برای اسپرم؛ ۷ داروی رایج که باعث ناباروری مردان میشوند
درمان واریکوسل: جراحی یا تحمل؟
بیشتر افرادی که مبتلا به واریکوسل می شوند نمی دانند که باید جراحی کنند یا درد را تحمل کنند چون گرید پایینی از واریکوسل را دارند. سوالی که بیشتر این افراد دارند: آیا هر کس واریکوسل دارد باید جراحی شود؟ قطعاً نه.
جراحی فقط به سه گروه از مردان پیشنهاد می شود:
- ناباروری: زوجی که قصد بچهدار شدن دارند، خانم سالم است اما آقا واریکوسل دارد و آزمایش اسپرمش غیرطبیعی است.
- درد غیرقابل تحمل: دردی که با مسکن و لباس زیر مناسب (Supportive) آرام نمیشود و زندگی روزمره را مختل کرده است.
- کوچک شدن بیضه (در نوجوانان): اگر در سن بلوغ سایز بیضه چپ نسبت به راست کاهش یابد، برای پیشگیری از آسیب دائمی باید عمل کرد.
روشهای جراحی واریکوسل
درمان واریکوسل به روش جراجی متنوع است و دوران جراحیهای باز با برشهای بزرگ گذشته است. پزشک براساس وضعیت بیمار یکی از این روش ها را پیشنهاد می دهد:
- میکروسرجری (Microsurgery): این روش استاندارد طلایی امروز جهان برای درمان واریکوسل به روش جراحی است. جراح با استفاده از میکروسکوپ و برشی کوچک در کشاله ران (نه روی بیضه)، وریدهای خراب را با دقت میبندد و شریانها (خونرسانها) و مجاری لنفاوی را حفظ میکند. شانس عود در این روش زیر ۱ درصد است.
- لاپاراسکوپی: دوربین وارد شکم میشود. برشها کوچک است اما احتمال آسیب به روده یا عروق بزرگ وجود دارد و امروزه کمتر توصیه میشود.
- روش باز (سنتی): بدون میکروسکوپ انجام میشود. احتمال آسیب به شریان بیضه و هیدروسل (آب آوردن بیضه) در این روش بالاست و پیشنهاد نمی شود.
- آمبولیزاسیون (بدون جراحی): رادیولوژیست از طریق رگ گردن یا پا، لولهای میفرستد و رگ خراب را با مواد خاصی مسدود میکند. روشی کمتهاجمی است اما شانس عود بالاتری نسبت به میکروسرجری دارد.
بیشتر بدانید: مورفولوژی اسپرم چیست؟
آیا بعد از جراحی واریکوسل باروری برمیگردد؟
جراحی برای درمان واریکوسل یک روش درمانی است و ممکن است مدت زمان زیادی طول بکشد که شما به شرایط ایده آل برگردید اما آمارها امیدوارکنندهاند:
- در ۶۰ تا ۸۰ درصد مردان، کیفیت اسپرم (تعداد و تحرک) بعد از عمل به طرز چشمگیری بهبود مییابد.
- نرخ بارداری طبیعی در سال اول پس از عمل، بین ۴۰ تا ۵۰ درصد افزایش مییابد.
- اگر قرار است IVF یا میکرواینجکشن انجام دهید، عمل واریکوسل شانس موفقیت آنها را هم بالا میبرد چون کیفیت DNA اسپرم را اصلاح میکند.
نکته: اسپرمسازی پروسهای 74 روزه است. بنابراین اولین آزمایش اسپرم را باید ۳ ماه بعد از عمل بدهید و انتظار بهبود کامل را تا ۶ ماه یا حتی یک سال داشته باشید.
باورهای غلط در مورد واریکوسل
متاسفانه در فرهنگ عامه مردم مواردی وجود دارد که در تقابل با علم هستند و به هیچ وجه درست نیستند. چند مورد از این گزاره ها که به هیچ وجه درست نیستند را اینجا برایتان آورده ایم:
- “دوچرخهسواری و بدنسازی باعث واریکوسل میشود.”
غلط است. ورزش سنگین ممکن است فشار شکمی را بالا ببرد و واریکوسلی که از قبل دارید را پررنگتر کند یا دردش را بیشتر کند، اما عامل ایجاد آن نیست. واریکوسل ریشه در ضعف مادرزادی دریچههای رگ دارد.
- “یخ گذاشتن واریکوسل را درمان میکند.”
یخ موقتاً عروق را منقبض میکند و درد را کاهش میدهد، اما دریچههای خراب را تعمیر نمیکند. هیچ داروی گیاهی یا پمادی هم رگ واریسی را صاف نمیکند. وقتتان را با این پماد و پودر و طب سنتی و گیاه دارویی تلف نکنید.
- “اگر عمل واریکوسل کنم، عقیم میشوم.”
این ترس مربوط به جراحیهای غیرتخصصی قدیم بود که شریان بیضه اشتباهاً قطع میشد. در روش میکروسرجری، این احتمال نزدیک به صفر است. برعکس، عمل نکردن است که شما را به سمت عقیمی میبرد.
بیشتر بدانید: منی آبکی و تأثیر آن بر باروری مردان | دلایل، علل، و روشهای بهبود
تاثیر واریکوسل بر تستوسترون
از جنبه فیزیولوژیکی سلولهای لایدیگ در بیضه مسئول تولید هورمون مردانه (تستوسترون) هستند. مطالعات جدید نشان میدهد که فشار و گرمای واریکوسل میتواند عملکرد این سلولها را هم مختل کند. بسیاری از مردان پس از جراحی واریکوسل، علاوه بر بهبود اسپرم، افزایش سطح تستوسترون و بهبود خلقوقو و میل جنسی را هم تجربه میکنند. پس این جراحی فقط برای بچهدار شدن نیست، بلکه باعث بهبود سلامت کلی مردان می شود.
بیشتر بدانید: آزمایش اسپرم هزینه آزمایش اسپرم در ایران | بررسی هزینهها، عوامل مؤثر و پوشش بیمهای
سوالات متداول (FAQ)
۱. آیا واریکوسل باعث زودانزالی یا اختلال نعوظ میشود؟
واریکوسل به طور مستقیم علت زودانزالی نیست. اما به دلیل کاهش سطح تستوسترون در موارد شدید یا درد حین رابطه و استرس ناشی از ناباروری، میتواند به صورت غیرمستقیم روی کیفیت رابطه جنسی و نعوظ تاثیر بگذارد.
۲. آیا واریکوسل بعد از جراحی عود میکند؟
در روش میکروسرجری که توسط جراح ماهر انجام شود، نرخ عود کمتر از ۱ درصد است. در روشهای دیگر مثل لاپاراسکوپی یا روش باز، احتمال بازگشت بیماری تا ۱۵ درصد هم میرسد.
۳. آیا مجردها هم باید واریکوسل را عمل کنند؟
اگر مجرد هستید و درد ندارید و سایز بیضهها نرمال است، معمولاً نیازی به عجله برای عمل نیست. اما توصیه میکنیم یک آزمایش اسپرم بدهید. اگر پارامترهای اسپرم در حال افت بود، صرفنظر از تاهل، عمل کنید تا توانایی باروری آیندهتان حفظ شود.
۴. دوره نقاهت بعد از عمل واریکوسل چقدر است؟
عمل میکروسرجری معمولاً سرپایی است یا یک شب بستری دارد. شما میتوانید بعد از ۲ تا ۳ روز به کارهای سبک برگردید. اما فعالیتهای سنگین، باشگاه و رابطه جنسی را باید تا ۲ تا ۳ هفته به تاخیر بیندازید تا زخمها کاملاً جوش بخورند.
کلام آخر: نگذارید زمان از دست برود
واریکوسل مانند یک دست انداز در جاده است اما نادیده گرفتن آن، مثل رانندگی با ترمز دستی بالاست؛ به موتور فشار میآورد و دیر یا زود شما را متوقف میکند. اگر دردی حس میکنید یا در مسیر پدر شدن به بنبست خوردهاید، شرم را کنار بگذارید. مراجعه به یک اورولوژیست، اولین قدم برای حل مشکل است. بدن شما توانایی بازسازی دارد، به شرطی که موانع را از سر راهش بردارید. همین امروز برای معاینه اقدام کنید؛ شاید راه حل مشکل ناباروری، یک جراحی کوچک ۴۵ دقیقهای باشد.
