تحرک اسپرم چیست؟ راهکارهای عملی برای درمان کم‌تحرکی اسپرم، تغذیه مناسب و تفسیر آزمایش تحرک اسپرم

عدم موفقیت در باروری پس از ماه‌ها تلاش مستمر، لزوماً به معنای نقص در سیستم تولیدمثل زنان نیست. یافته‌های بالینی نشان می‌دهند که در حدود ۵۰ درصد از موارد ناباروری زوجین، فاکتورهای مردانه نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. یکی از شایع‌ترین این عوامل، اختلال در پارامترهای کیفی مایع منی، به‌ویژه کاهش تحرک اسپرم (Asthenozoospermia) است.

در فرآیند لقاح طبیعی، حتی در صورت نرمال بودن تعداد کل اسپرم‌ها (Sperm Count) ، چنانچه درصد قابل‌توجهی از اسپرم ها فاقد تحرک پیشرونده (Progressive Motility) باشند، احتمال رسیدن اسپرم به تخمک و نفوذ در لایه شفاف آن به‌شدت کاهش می‌یابد. در واقع، درصد تحرک اسپرم فاکتوری حیاتی‌تر از تعداد آن در تعیین پتانسیل باروری محسوب می‌شود.

برخلاف اختلالات ساختاری کروموزومی یا ناهنجاری‌های ژنتیکی پیچیده، وضعیت تحرک اسپرم در بسیاری از موارد تحت تأثیر عوامل محیطی و متابولیک قرار دارد. از این رو، اصلاح سبک زندگی، مدیریت استرس اکسیداتیو و مداخلات تغذیه‌ای می‌تواند منجر به بهبود معنادار پارامترهای اسپرم و ارتقای شانس باروری گردد.

بیشتر بدانید: همه‌چیز درباره آزمایش اسپرم: روش انجام، آمادگی‌ها، تفسیر نتایج، هزینه و امکان تست در خانه

تحرک اسپرم چیست؟

حرک اسپرم (Sperm Motility) به توانایی اسپرم جهت پیمودن مسیر در مجرای تناسلی ماده اطلاق می‌شود که به صورت درصد گزارش می شود.  تحرک، پیش‌شرط اساسی برای موفقیت در فرآیند لقاح است؛ چرا که اسپرم‌ها باید جهت رسیدن به اووسیت (تخمک)، از سد محیط اسیدی واژن عبور کرده، از ترشحات مخاطی دهانه رحم (سرویکس) گذر کنند و در نهایت خود را به لوله‌های فالوپ برسانند.

از نظر پزشکی، تحرک به دو دسته پیشرونده (Progressive) و غیرپیشرونده تقسیم می‌شود. تنها اسپرم‌هایی که دارای تحرک پیشرونده با سرعت و جهت‌گیری مستقیم هستند، توانایی غلبه بر موانع آناتومیک و فیزیولوژیک دستگاه تناسلی زن را دارند. نقص در این پارامتر یا عدم توانایی اسپرم در حرکت رو به جلو، منجر به توقف اسپرم در مسیر و شکست در لقاح می‌گردد. در آسیب‌شناسی تولیدمثل، به وضعیتی که در آن درصد اسپرم‌های متحرک در نمونه منی کمتر از حد استاندارد سازمان جهانی بهداشت (WHO) باشد، آستنوزواسپرمی (Asthenozoospermia) گفته می‌شود.

ارزیابی تحرک اسپرم در اسپرموگرام

برای اینکه بدانید وضعیت تحرک اسپرم شما چگونه است، باید نتایج آزمایش اسپرموگرام را بدانید. سازمان بهداشت جهانی (WHO) تحرک اسپرم را به چند کلاس تقسیم می‌کند:

نکته کلیدی: اگر مجموع کلاس A و B شما بیشتر از ۳۲ درصد باشد، وضعیت تحرک اسپرم‌هایتان نرمال تلقی می‌شود.

بیشتر بدانید: منی آبکی و تأثیر آن بر باروری مردان | دلایل، علل، و روش‌های بهبود سال ۱۴۰۴

دلایل اختلالات حرکتی اسپرم

شناسایی دقیق عواملی که منجر به کاهش تحرک اسپرم می شوند، گام نخست در پروتکل‌های درمانی ناباروری مردان محسوب می‌شود. برخلاف باورهای غیرعلمی که این اختلال را صرفاً به «ضعف عمومی بنیه جسمانی» نسبت می‌دهند، کاهش تحرک اسپرم ناشی از متغیرهای فیزیولوژیک، محیطی و بیوشیمیایی مشخصی است که بر عملکرد دستگاه تولیدمثل اثر می‌گذارند.

عوامل اصلی ایجاد این اختلال را می‌توان در دسته‌بندی‌های زیر بررسی کرد:

• استرس اکسیداتیو: تجمع گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) که منجر به پراکسیداسیون لیپیدی در غشای اسپرم و کاهش انعطاف‌پذیری دم آن می‌شود.
• اختلالات آناتومیک: مانند واریکوسل (واریس بیضه) که با افزایش دمای کیسه بیضه و رکود خون وریدی، متابولیسم سلولی اسپرم را مختل می‌کند.
• عوامل عفونی: وجود التهاب در مجاری تناسلی یا غدد ضمیمه (مانند پروستاتیت) که با تغییر در ترکیب شیمیایی پلاسمای منی، تحرک سلولی را مهار می‌کند.
• کمبودهای ریزمغذی: نقص در کاتالیزورهای بیوشیمیایی مانند کارنیتین، روی و سلنیوم که نقش حیاتی در تامین انرژی (ATP) برای حرکت اسپرم دارند.
• فاکتورهای محیطی و سبک زندگی: قرارگیری در معرض سموم صنعتی، تابش‌های الکترومغناطیسی، مصرف دخانیات و افزایش دمای موضعی

۱. حرارت؛ قاتل خاموش اسپرم

بیضه‌ها بی‌دلیل خارج از بدن قرار نگرفته‌اند؛ آن‌ها باید حدود ۲ تا ۳ درجه خنک‌تر از دمای بدن باشند. عادت‌هایی که این سیستم خنک‌کننده را مختل می‌کنند، مستقیماً تحرک اسپرم را نابود می‌کنند:

• نشستن طولانی‌مدت (پشت میز یا فرمان).
• استفاده از لپ‌تاپ روی پا.
• دوش آب داغ، سونا و جکوزی مکرر.
• پوشیدن لباس زیرهای تنگ و نایلونی.

۲. واریکوسل  

واریکوسل شایع‌ترین علت پزشکی کم‌تحرکی اسپرم است. تورم رگ‌های بیضه باعث تجمع خون و افزایش دما می‌شود. واریکوسل مثل یک موتور جوش‌آورده عمل می‌کند که اکسیژن‌رسانی به اسپرم‌ها را مختل کرده و آن‌ها را گیج و کند می‌کند.

۳. سبک زندگی ناسالم

سیگار، الکل و مواد مخدر، ساختار DNA اسپرم را تخریب می‌کنند. اما موضوع فقط این‌ها نیست. استرس اکسیداتیو ناشی از فست‌فودها، سموم محیطی و بی‌خوابی، به غشای اسپرم آسیب زده و دم آن را که مسئول حرکت است، از کار می‌اندازد.

مکانیسم‌های متابولیکی موثر بر تحرک اسپرم

تحرک اسپرم به شدت تحت تأثیر فرآیندهای متابولیک سلولی است. اسپرم برای پیمودن مسیر طولانی در دستگاه تناسلی زن و نفوذ به تخمک، به سطح بالایی از انرژی شیمیایی در قالب ATP  آدنوزین تری‌فسفات  نیاز دارد. هرگونه اختلال در مسیرهای متابولیکی تولید این انرژی، مستقیماً منجر به آستنوزواسپرمی (کاهش تحرک) می‌شود.

بیشتر بدانید: عوارض قرص‌های تاخیری: همه چیز درباره مزایا و معایب در سال ۱۴۰۴

۱. تولید انرژی در میتوکندری (فسفوریلاسیون اکسیداتیو)

بخش میانی اسپرم (Midpiece) حاوی تعداد زیادی میتوکندری است که به صورت مارپیچ دور محور دم قرار گرفته‌اند. این اندامک‌ها از طریق چرخه کربس و زنجیره انتقال الکترون، بخش عمده  ATP  مورد نیاز برای ضربات تازیانه‌ای دم را فراهم می‌کنند. اگر پتانسیل غشای میتوکندری به دلیل بیماری یا کمبود کوفاکتورهایی مثل  CoQ10  کاهش یابد، تولید انرژی متوقف شده و اسپرم قدرت حرکت پیشرونده را از دست می‌دهد.

۲. گلیکولیز (متابولیسم قندها)

برخلاف تصور، بخش قابل توجهی از انرژی لازم برای تحرک اسپرم، به ویژه در نواحی دورتر از قطعه میانی، از طریق گلیکولیز در بدنه اصلی دم (Principal piece) تأمین می‌شود. اسپرم‌ها از فروکتوز موجود در مایع منی به عنوان سوخت اصلی استفاده می‌کنند. نقص در آنزیم‌های مسیر گلیکولیز یا عدم کفایت فروکتوز در پلاسمای منی می‌تواند منجر به توقف حرکت اسپرم شود.

۳. استرس اکسیداتیو و متابولیسم لیپیدها

غشای پلاسمایی اسپرم سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع (PUFAs) است. متابولیسم طبیعی سلول منجر به تولید مقدار کمی رادیکال آزاد (ROS) می‌شود، اما اگر تعادل متابولیک به هم بخورد رادیکال‌های آزاد به چربی‌های غشا حمله کرده و باعث سفت شدن غشا و آسیب به ساختار دم می‌شوند. این وضعیت باعث می‌شود اسپرم نتواند به راحتی شنا کند.

۴. نقش کارنیتین در متابولیسم اسیدهای چرب

ال-کارنیتین یک واسطه متابولیک حیاتی است که اسیدهای چرب را به داخل میتوکندری منتقل می‌کند تا به انرژی تبدیل شوند. غلظت کارنیتین در اپیدیدیم (محل بلوغ و کسب تحرک اسپرم) بسیار بالاست. کمبود کارنیتین باعث اختلال در بتا-اکسیداسیون اسیدهای چرب شده و ظرفیت حرکتی اسپرم را در زمان بلوغ کاهش می‌دهد.

۵. هومئوستازی کلسیم و سیگنالینگ متابولیک

حرکت اسپرم تحت کنترل یون کلسیم است که به عنوان یک پیام‌رسان ثانویه متابولیک عمل می‌کند. پمپ‌های پروتئینی روی غشا که با مصرف  ATP کار می‌کنند، غلظت کلسیم را تنظیم می‌کنند. هرگونه نقص در تأمین انرژی برای این پمپ‌ها، باعث تجمع غیرطبیعی کلسیم و ناهماهنگی در ضربات دم (Flagellar beating) می‌شود.

 ارتباط بین دیابت و متابولیسم سلولی اسپرم

ارتباط بین دیابت و متابولیسم سلولی اسپرم فراتر از یک تغییر ساده در سطح قند خون است؛ در واقع دیابت با ایجاد یک «بحران انرژی» و «تخریب ساختاری»، موتور محرکه اسپرم که میتوکندری ها می باشد را از کار می‌اندازد.

در ادامه، جزئیات مکانیسم‌های پاتوفیزیولوژیک این ارتباط را بررسی می‌کنیم:

۱. اختلال در گلیکولیز و تأمین سوخت

اسپرم‌ها برای حرکت به قندهای ساده (مانند گلوکز و فروکتوز) وابسته هستند. در وضعیت دیابت، با وجود قند خون بالا، ورود گلوکز به سلول‌های تولیدکننده اسپرم به دلیل اختلال در ناقل‌های گلوکز (GLUTs) مختل می‌شود. در نتیجه سلول در میان انبوهی از قند، دچار «گرسنگی سلولی» شده و قادر به تولید  ATPکافی برای حرکت تازیانه‌ای دم نیست.

۲. ناکارآمدی میتوکندری  (Mitochondrial Dysfunction)

میتوکندری‌ها در قطعه میانی اسپرم، مسئول تولید انرژی اصلی هستند. هایپرگلیسمی (قند خون بالا) باعث نشت الکترون در زنجیره تنفسی میتوکندری می‌شود. این پدیده منجر به کاهش پتانسیل غشای میتوکندری شده که نتیجه آن کاهش شدید تحرک پیشرونده است. در واقع، موتور اسپرم توان تولید گشتاور لازم برای حرکت رو به جلو را از دست می‌دهد.

۳. استرس اکسیداتیو و “زنگ‌زدگی” غشایی

دیابت باعث افزایش تولید گونه‌های فعال اکسیژن ROS  می‌شود. از آنجا که سیتوپلاسم اسپرم بسیار ناچیز است، این سلول سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی ضعیفی دارد. رادیکال های آزاد به اسیدهای چرب غیر‌اشباع در غشای اسپرم حمله کرده و آن را سفت و سخت می‌کند. غشای سفت شده، انعطاف‌پذیری لازم برای نوسانات دم را ندارد.

۴. گلیکاسیون پروتئین‌های ساختاری (AGEs)

در محیط‌های با قند بالا، پروتئین‌ها بدون نیاز به آنزیم با قندها ترکیب می‌شوند. این مواد (AGEs) به پروتئین‌های ساختاری دم اسپرم (مانند توبولین و داینئین) متصل شده و باعث پیوندهای عرضی غیرطبیعی می‌شوند. این پدیده مانند این است که لولاهای یک موتور روغن‌کاری نشده و سفت شده باشند؛ در نتیجه دم اسپرم قدرت مانور خود را از دست می‌دهد.

۵. آسیب به یکپارچگی DNA   اسپرم

یکی از جدی‌ترین عوارض متابولیک دیابت بر اسپرم، شکستگی در رشته‌های  DNA است که در اصطلاح پزشکی به آن DNA Fragmentation    می‌گویند. حتی اگر یک اسپرم در فرد دیابتی متحرک باشد، احتمال اینکه حامل ژنوم آسیب‌دیده باشد بسیار زیاد است. این مسئله نرخ باروری را کاهش و ریسک سقط‌های زودرس را افزایش می‌دهد.

6. نوروپاتی و اختلال در انزال

دیابت مزمن می‌تواند منجر به نوروپاتی اتونوم شود که نه تنها بر نعوظ، بلکه بر هماهنگی عضلانی لازم برای انزال مؤثر و خروج با قدرت مایع منی نیز تأثیر منفی می‌گذارد.

بیشتر بدانید: روشهای درمان و تقویت اسپرم ضعیف

راهکارهای تقویت تحرک اسپرم

تقویت کیفیت اسپرم مستلزم تلفیق مداخلات پزشکی با اصلاح سبک زندگی است. با توجه به اینکه چرخه کامل تکامل اسپرم  حدود ۷۲ تا ۷۵ روز به طول می‌انجامد، تداوم در اجرای این پروتکل‌ها برای حداقل یک دوره سه‌ماهه جهت مشاهده نتایج در آزمایش آنالیز منی (Semen Analysis) الزامی است.

۱. مداخلات تغذیه‌ای و بیوشیمیایی

رژیم غذایی نقش مستقیمی در تامین پیش‌سازهای هورمونی و محافظت از ساختار سلولی اسپرم ایفا می‌کند:

• اسیدهای چرب امگا-۳ (گردو): این اسیدهای چرب غیراشباع، اجزای کلیدی در ساختار غشای پلاسمایی اسپرم هستند. افزایش سطح امگا-۳ باعث ارتقای انعطاف‌پذیری غشا و در نتیجه بهبود مکانیسم حرکتی دم اسپرم می‌گردد.
• ال-آرژنین (شکلات تلخ با درصد خلوص بالا): این اسید آمینه پیش‌ساز نیتریک اکسید است که علاوه بر نقش در گشادکنندگی عروق، بر حجم منی و افزایش قابلیت تحرک اسپرم موثر است.
• آلیسین و ترکیبات گوگردی (سیر): آلیسین منجر به بهبود پرفیوژن بافتی (خون‌رسانی) در غدد جنسی می‌شود. همچنین ویتامین B6​ موجود در آن به عنوان کوفاکتور در تنظیم ترشحات هورمونی عمل می‌کند.
• ترکیبات پلی‌فنولی و آنتی‌اکسیدانی (انار): انار منبع غنی از آنتی‌اکسیدان‌هاست که با مهار استرس اکسیداتیو، از تخریب DNA اسپرم جلوگیری کرده و سطح تستوسترون سرمی را به تعادل می‌رساند.
• عنصر روی (Zinc) (گوشت قرمز و حبوبات): روی یک فاکتور ضروری در تقسیم سلولی و سنتز متالوانزیم‌های دخیل در تولید اسپرم است. کمبود روی مستقیماً با کاهش تعداد و تحرک اسپرم در ارتباط است.

۲. مکمل‌درمانی تخصصی برای تحرک اسپرم

در موارد نقص شدید پارامترها، استفاده از ترکیبات زیر تحت نظارت بالینی توصیه می‌شود:

• کوآنزیم Q10​: این مولکول در زنجیره انتقال الکترون میتوکندری نقش اساسی دارد و با افزایش تولید ATP، انرژی لازم برای فعالیت حرکتی اسپرم را تامین می‌کند.
• ال-کارنیتین: وظیفه انتقال اسیدهای چرب زنجیره بلند به داخل میتوکندری جهت بتااکسیداسیون را بر عهده دارد که سوخت اصلی برای تحرک پیشرونده محسوب می‌شود.
• آنتی‌اکسیدان‌های E و C: این ویتامین‌ها با خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد، از پراکسیداسیون لیپیدی در غشای اسپرم ممانعت به عمل می‌آورند.

دوزهای پیشنهادی مکمل‌ها جهت بهبود تحرک اسپرم (بر اساس شواهد بالینی)

۳. اصلاح فاکتورهای محیطی و فیزیکی

تغییر در عادات روزمره می‌تواند از آسیب‌های فیزیکی به بافت بیضه جلوگیری کند:

• تنظیم حرارتی: حفظ دمای بیضه‌ها در سطحی پایین‌تر از دمای هسته بدن برای اسپرماتوژنز حیاتی است. استفاده از پوشش‌های نخی و آزاد و اجتناب از هایپرترمی موضعی (نظیر نشستن طولانی‌مدت یا حمام داغ) توصیه می‌شود.
• فعالیت بدنی و تستوسترون: ورزش‌های هوازی منظم باعث بهبود پروفایل هورمونی می‌شوند؛ با این حال، فعالیت‌هایی نظیر دوچرخه‌سواری حرفه‌ای به دلیل تروماهای میکرو و افزایش دمای کیسه بیضه ممکن است اثرات پاتولوژیک داشته باشند.
• پرهیز از امواج تلفن همراه: شواهد اپیدمیولوژیک نشان می‌دهند که مواجهه طولانی‌مدت با امواج تلفن همراه در مجاورت اندام‌های تناسلی می‌تواند منجر به اختلال در کیفیت اسپرم و افزایش تکه‌تکه شدن DNA شود.

بیشتر بدانید: داروهای مضر برای اسپرم؛ ۷ داروی رایج که باعث ناباروری مردان می‌شوند

سوالات متداول (FAQ)

 چه زمانی باید تست داد؟

اگر زیر ۳۵ سال هستید و یک سال رابطه جنسی منظم (۲ تا ۳ بار در هفته) و بدون پیشگیری داشته‌اید و بارداری رخ نداده، زمان مراجعه به متخصص اورولوژی است. اگر بالای ۳۵ سال هستید، این زمان به ۶ ماه کاهش می‌یابد. آزمایش اسپرموگرام  تنها راه قطعی تشخیص است.

آیا کم‌تحرکی اسپرم باعث سقط جنین می‌شود؟

بله، ممکن است. اسپرمی که تحرک کمی دارد، معمولاً DNA ضعیف‌تری هم دارد. اگر چنین اسپرمی موفق به لقاح شود، احتمال اینکه جنین در مراحل اولیه رشد متوقف شود (سقط)، کمی بیشتر از حالت نرمال است.

اگر تحرک اسپرم صفر باشد، آیا راهی برای پدر شدن هست؟

قطعا. حتی در موارد بی‌تحرکی کامل، پزشکان می‌توانند با روش‌هایی مثل TESE (استخراج اسپرم مستقیم از بیضه) اسپرم‌های زنده را پیدا کنند و از روش میکرواینجکشن (ICSI) برای باروری تخمک استفاده کنند. در این روش نیازی به تحرک اسپرم نیست؛ اسپرم مستقیماً به داخل تخمک تزریق می‌شود.

چقدر طول می‌کشد تا درمان‌های تغذیه‌ای اثر کنند؟

فرآیند تولید اسپرم (اسپرماتوژنز) حدود ۷۲ تا ۹۰ روز طول می‌کشد. بنابراین، هر تغییری که امروز در رژیم غذایی یا سبک زندگی خود ایجاد کنید، اثرش را ۳ ماه بعد در آزمایش نشان می‌دهد. صبور باشید و مسیر را ادامه دهید.

آیا رابطه جنسی زیاد باعث ضعیف شدن تحرک اسپرم می‌شود؟

خیر، برعکس. انزال‌های طولانی‌مدت (مثلاً یک بار در ماه) باعث می‌شود اسپرم‌ها در بدن مانده و کیفیت خود را از دست بدهند (پیر شوند). بهترین حالت برای حفظ کیفیت و تحرک، انزال هر ۲ تا ۳ روز یک‌بار است.

 نتیجه گیری

اگر هرچه زودتر بتوانید از “تحرک پایین اسپرم” خود مطلع شوید یعنی یک گام به سمت ارتقای سلامت باروری خود زودتر برداشته اید.  در واقع تحرک پایین اسپرم یعنی این که «کمی بیشتر به من برس!». تجربه نشان داده است که بدن مردان قدرت بازسازی شگفت‌انگیزی دارد. با اصلاح الگوی خواب، حذف عوامل مخرب و تغذیه هدفمند، بسیاری از مردان توانسته‌اند کیفیت اسپرم خود را به سطح باروری برگردانند.

از همین امروز، اولین قدم کوچک را بردارید؛ شاید حذف نوشابه، خوردن یک مشت گردو، یا گرفتن وقت دکتر. حرکت کنید، تا اسپرم‌هایتان هم حرکت کنند.